Dieta w spektrum autyzmu nie jest jedynie kwestią zdrowego stylu życia. Często staje się istotnym elementem wspierającym codzienne funkcjonowanie. Osoby ze spektrum mogą doświadczać nadwrażliwości sensorycznych, wybiórczości pokarmowej czy problemów trawiennych, które wpływają na ich samopoczucie i zachowanie. Odpowiednio dobrane żywienie pomaga nie tylko zadbać o prawidłowy rozwój i zdrowie, ale także ułatwia radzenie sobie z wyzwaniami dnia codziennego.
Zdrowa dieta w spektrum autyzmu powinna opierać się na tych samych filarach, które rekomendowane są dla dzieci i dorosłych. Podstawą jest równowaga, czyli dostarczanie organizmowi odpowiednich proporcji białka, węglowodanów, tłuszczów, witamin i minerałów.
Ważne jest także indywidualne podejście. Każde dziecko w spektrum ma inne preferencje sensoryczne, tolerancję pokarmów i ewentualne trudności zdrowotne (np. alergie, nietolerancje czy problemy jelitowe). Dlatego plan żywieniowy powinien być elastyczny, dopasowany do konkretnej osoby, a nie oparty wyłącznie na uniwersalnych schematach.
Wybiórczość pokarmowa
Wiele osób w spektrum autyzmu spożywa bardzo ograniczony repertuar produktów, często akceptują tylko kilka sprawdzonych potraw lub jedzą posiłki w powtarzalny, schematyczny sposób. Może to prowadzić do monotonnej diety, a w konsekwencji do niedoborów składników odżywczych. Wybiórczość pokarmowa nie wynika jednak z „uporu”, lecz często z trudności sensorycznych, potrzeby przewidywalności i poczucia bezpieczeństwa.
Nadwrażliwość sensoryczna na smaki, zapachy i konsystencje
Osoby w spektrum mogą reagować wyjątkowo intensywnie na bodźce smakowe i zapachowe. To, co dla większości wydaje się neutralnym posiłkiem, może być dla nich zbyt ostre, gorzkie, intensywnie pachnące albo mieć nieprzyjemną konsystencję. Niejednokrotnie problemem jest nie sam smak, ale tekstura. To sprawia, że dieta osób w spektrum bywa ograniczona, a wprowadzanie nowych produktów wymaga cierpliwości i stopniowej adaptacji.
Dieta bezglutenowa i bezkazeinowa (GFCF)
Jednym z najczęściej stosowanych podejść wśród rodziców dzieci ze spektrum jest eliminacja glutenu (białka pszenicy i innych zbóż) oraz kazeiny (białka mleka). Zwolennicy diety GFCF wskazują, że może ona poprawiać samopoczucie, koncentrację czy zachowanie, zwłaszcza u osób z problemami trawiennymi lub nietolerancjami pokarmowymi.
Badania i metaanalizy nie dają jednak jednoznacznych wyników. Dowody na powszechne stosowanie GFCF jako terapii „uniwersalnej” są słabe i niejednoznaczne. Dlatego decyzja o wprowadzeniu takiej diety powinna być zawsze podejmowana z udziałem lekarza i dietetyka, aby uniknąć ryzyka niedoborów.
Ograniczanie cukru i przetworzonej żywności
Wysokoprzetworzona żywność, bogata w cukry proste, barwniki i konserwanty, może nasilać problemy z koncentracją, impulsywność i wahania energii. Dlatego wielu specjalistów rekomenduje ograniczenie słodyczy, napojów gazowanych oraz tzw. fast foodów. Zastępowanie ich produktami naturalnymi – owocami, pełnoziarnistymi zbożami czy zdrowymi przekąskami – wspiera stabilny poziom energii i lepsze samopoczucie.
Suplementacja witamin i minerałów
Ze względu na wybiórczość pokarmową i możliwe ograniczenia dietetyczne, u osób w spektrum często pojawiają się niedobory witamin (np. D, B12) oraz minerałów (m.in. żelaza, cynku, magnezu). W takich przypadkach suplementacja może okazać się pomocna, ale powinna być dostosowana indywidualnie, najlepiej po wykonaniu badań laboratoryjnych i konsultacji ze specjalistą. Samodzielne, nadmierne stosowanie suplementów niesie ryzyko zaburzeń równowagi organizmu.
Przeczytaj także: Moje dziecko ma autyzm. Co robić? Krok po kroku
Jak wprowadzać nowe produkty do diety
Rozszerzanie repertuaru żywieniowego u dzieci w spektrum wymaga cierpliwości i konsekwencji. Warto zaczynać od małych kroków, np. dodawania niewielkiej ilości nowego produktu do dobrze znanego posiłku. Pomocne może być także prezentowanie jedzenia w atrakcyjny sposób (kolory, kształty) oraz tworzenie pozytywnych rytuałów związanych z posiłkami. Ważne, aby nie zmuszać do jedzenia, lecz zachęcać i stopniowo oswajać dziecko z nowymi smakami i konsystencjami.
Planowanie posiłków w domu i poza nim
Regularne pory posiłków dają poczucie bezpieczeństwa i przewidywalności, które są szczególnie istotne dla osób w spektrum. W domu warto planować menu z wyprzedzeniem, aby uniknąć stresu związanego z brakiem akceptowanych produktów. W sytuacjach wyjść poza dom (np. do restauracji czy w podróży) dobrze jest zabrać ze sobą sprawdzone przekąski lub wcześniej sprawdzić dostępne opcje żywieniowe.
Współpraca z dietetykiem i specjalistami
Każde dziecko ma inne potrzeby, dlatego tak ważna jest indywidualna konsultacja z dietetykiem, który oceni stan odżywienia i podpowie, jak urozmaicić dietę. W procesie wspierania umiejętności żywieniowych coraz większą rolę odgrywają wyspecjalizowane programy terapeutyczne.
Jednym z nich jest działająca przy Przedszkolu i Centrum Terapii PROINTEGRIS, Szkoła Jedzenia Tadek Niejadek Pro-Integris w Bydgoszczy, która wspiera rodziny w radzeniu sobie z wyzwaniami związanymi z wybiórczością pokarmową i nadwrażliwością sensoryczną. Jest to indywidualny program terapii stworzony dla dzieci, które przejawiają trudności w jedzeniu doustnym. W jego ramach prowadzone są konsultacje i zajęcia terapeutyczne, które rozwijają, stymulują i wspomagają kompetencje związane z jedzeniem. Pracujemy z dziećmi z Bydgoszczy, Łochowa, Łochowic, Osielska, Szubina, Białych Błót, Nakład nad Notecią i okolic.
Mity a fakty a dieta w spektrum autyzmu
Mit: Wykluczenie z diety glutenu i kazeiny wyleczy autyzm
Fakt: Nie ma dowodów, aby dieta GFCF mogła „wyleczyć” autyzm (to nie jest choroba, lecz zaburzenie neurorozwojowe). U niektórych dzieci eliminacja glutenu i kazeiny może zmniejszać problemy żołądkowo-jelitowe lub poprawiać ogólne samopoczucie, jednak nie stanowi to uniwersalnego rozwiązania ani terapii dla wszystkich osób w spektrum.
Mit: Stosowanie probiotyków prowadzi do natychmiastowej poprawy funkcjonowania osób ze spektrum autyzmu.
Fakt: Badania nad wpływem probiotyków na osoby w spektrum autyzmu są w toku i pokazują, że mogą wspierać zdrowie jelit oraz łagodzić niektóre dolegliwości trawienne. Nie ma jednak dowodów, że probiotyki wywołują natychmiastową poprawę zachowania czy łagodzą objawy autyzmu. Ich stosowanie powinno być elementem indywidualnie dobranej opieki, a nie traktowane jako szybka „terapia” całego spektrum.
Mit: Suplementy są bezpieczne i dostępne bez recepty, wiec można je podawać profilaktycznie
Fakt: Suplementacja bez wskazań i bez kontroli może być bezużyteczna lub nawet szkodliwa. Najpierw warto zbadać poziomy (np. witaminy D, żelaza, B12) i dopiero potem rozważać celowaną suplementację pod opieką specjalisty.
Podstawa to indywidualne podejście
Nie istnieje jedna uniwersalna dieta dla wszystkich osób w spektrum autyzmu. Każdy organizm reaguje inaczej, a preferencje, wrażliwość sensoryczna czy ewentualne problemy zdrowotne wymagają dopasowanych rozwiązań. Dlatego najważniejszym elementem wspierania żywienia w spektrum jest indywidualne podejście – cierpliwe, elastyczne i oparte na obserwacji dziecka oraz współpracy ze specjalistami.
Odpowiednia dieta nie tylko wspiera prawidłowy rozwój i zdrowie, ale też może realnie poprawić komfort codziennego funkcjonowania (zarówno samej osoby w spektrum, jak i jej bliskich). To proces wymagający czasu i zaangażowania, ale dzięki świadomym wyborom oraz specjalistycznemu wsparciu możliwe jest znalezienie takiego modelu żywienia, który stanie się źródłem zdrowia i harmonii, a nie stresu.
Bibliografia
- M. Szewczak, W. Biaduń, Spektrum autyzmu a dysfunkcje układu pokarmowego i dietoterapia, Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Nauk Społecznych w Lublinie, 2021, 10(1), s. 169–186.
- K. Tarnowska, E. Lange, E. Gruczyńska, D. Kowalska, M. Kozłowska, Wartość odżywcza diety dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Badania wstępne, Bromatologia i Chemia Toksykologiczna 2016, t. XLIX, nr 3, s. 653-658.
- A. Prokopiak, Autyzm a odżywianie. O czym nauczyciel wiedzieć powinien, Lubelski Rocznik Pedagogiczny 2013, t. XXXII, s. 100-118.
- E. Małachowska, Zaburzenia ze spektrum autyzmu a nietypowe zachowania żywieniowe, Człowiek – Niepełnosprawność – Społeczeństwo 2024, nr 62(4), s. 77-84.
- M. Jarosz, M. Brajbisz, A. Sanicka, Leczenie żywieniowe autyzmu – szanse i zagrożenia, Żywienie Człowieka i Metabolizm 2015, nr 43(3), s. 176-188.