Diagnoza ADHD często przynosi rodzicom ulgę, ale też uruchamia wiele nowych pytań. Co teraz? Jak pomóc dziecku w szkole, w domu i w relacjach z rówieśnikami? Czy potrzebna jest opinia poradni psychologiczno-pedagogicznej? Jakie zajęcia wybrać i czy ADHD wymaga leczenia? Sprawdzamy, co zrobić po diagnozie, gdzie szukać pomocy i jak wspierać dziecko na co dzień.
Najpierw trzeba wiedzieć, z czym mamy do czynienia
ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, jest zaburzeniem neurorozwojowym. Objawy dotyczą przede wszystkim uwagi, impulsywności i aktywności, ale ich obraz u poszczególnych dzieci jest różny. Jedno dziecko zapomina, gubi rzeczy i nie kończy rozpoczętych zadań. Inne nie potrafi usiedzieć w miejscu, przerywa rozmowę i reaguje, zanim zdąży pomyśleć. Jeszcze inne radzi sobie z nauką, ale bardzo źle znosi zmianę planu, ma trudności z regulowaniem emocji albo szybko wchodzi w konflikty z rówieśnikami.
Sama diagnoza to dopiero początek. Rodzic powinien wiedzieć, z czym dziecko ma największy problem i czego potrzebuje, żeby lepiej radzić sobie w domu, szkole i wśród rówieśników. U części dzieci pojawiają się też inne trudności, np. problemy z nauką, lęk, obniżony nastrój czy kłopoty w relacjach z innymi dziećmi.
Po diagnozie dobrze więc przeanalizować kilka obszarów osobno:
- Nauka i organizacja: koncentracja, pamięć robocza, rozpoczynanie i kończenie zadań, planowanie, pilnowanie rzeczy, odrabianie prac domowych.
- Emocje: impulsywność, szybkie narastanie złości, trudność z czekaniem, reagowanie nieadekwatnie do sytuacji, powrót do równowagi po silnych emocjach.
- Relacje: konflikty, przerywanie innym, trudność z odczytywaniem sygnałów społecznych, przegrywaniem, przestrzeganiem zasad zabawy.
- Codzienne funkcjonowanie: poranki, ubieranie się, szykowanie do szkoły, zasypianie, pamiętanie o obowiązkach.
- Aktywność i ruch: potrzeba ruchu, trudność z długim siedzeniem, sposób rozładowywania napięcia.
Sama diagnoza to za mało
Wybierając miejsce diagnozy, dobrze sprawdzić, co rodzic otrzyma po zakończeniu procesu. Samo rozpoznanie to ważna informacja, ale równie potrzebne są wskazówki dotyczące dalszego postępowania.
W Pro-Integris diagnoza ADHD z wykorzystaniem narzędzia Conners 3 obejmuje zebranie wywiadu z różnych źródeł – od rodziców, nauczycieli i, zależnie od wieku, samego dziecka. Rodzic otrzymuje także informacje o funkcjonowaniu dziecka, jego trudnościach i mocnych stronach oraz wskazówki dotyczące dalszego wsparcia. Oferujemy też konsultacje psychologiczne i pedagogiczne oraz pomoc dla rodziców.
Dzięki temu po postawieniu diagnozy łatwiej przejść od samego rozpoznania do konkretnych działań: ustalić, czego dziecko potrzebuje w szkole, nad czym pracować w domu i czy potrzebna jest dodatkowa pomoc specjalisty.
Kolejny krok: poradnia psychologiczno-pedagogiczna
Jeżeli dziecko chodzi do przedszkola albo szkoły, warto skontaktować się z publiczną poradnią psychologiczno-pedagogiczną właściwą dla placówki, do której uczęszcza. Poradnia diagnozuje dzieci i młodzież, udziela pomocy psychologicznej i pedagogicznej, wspiera rodziców oraz nauczycieli i pomaga ustalić, jak najlepiej dostosować naukę do potrzeb dziecka. W poradni rodzic może uzyskać opinię dotyczącą funkcjonowania dziecka i jego potrzeb edukacyjnych. Taki dokument jest przekazywany do przedszkola lub szkoły i pomaga zaplanować odpowiednią pomoc psychologiczno-pedagogiczną.
Poradnia może też prowadzić konsultacje, zajęcia i terapię odpowiednią do rozpoznanych trudności. Warto więc potraktować ją nie tylko jako miejsce, które wydaje dokument potrzebny szkole, ale jako kolejne źródło wsparcia dla dziecka i rodziny.
Co może znaleźć się w opinii dla szkoły?
Zalecenia poradni psychologiczno-pedagogicznej powinny odpowiadać na konkretne potrzeby dziecka. W zależności od jego trudności mogą dotyczyć m.in.:
- miejsca w klasie, które ogranicza liczbę rozpraszających bodźców, np. z dala od okna czy drzwi,
- dzielenia dłuższych zadań na krótsze etapy,
- przekazywania ważnych poleceń także na piśmie,
- dodatkowego czasu na wykonanie zadania,
- krótkich przerw na ruch,
- ustalenia sposobu sygnalizowania przez dziecko, że potrzebuje chwili na wyciszenie,
- pomocy w organizacji pracy i przypominania o kolejnych etapach zadania.
Szkoła może też objąć dziecko odpowiednią formą pomocy psychologiczno-pedagogicznej. W zależności od potrzeb są to m.in. zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze, korekcyjno-kompensacyjne, zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne oraz inne zajęcia o charakterze terapeutycznym.
Diagnoza ADHD a funkcjonowanie w szkole
Warto, by rodzic nie tylko przekazał szkole opinię z poradni psychologiczno-pedagogicznej, ale też spotkał się z wychowawcą, a jeśli potrzeba, również z pedagogiem i psychologiem szkolnym. Można wówczas ustalić:
- kiedy dziecku najtrudniej się skoncentrować,
- w jakich sytuacjach reaguje impulsywnie,
- czy problemy dotyczą wszystkich lekcji, czy tylko wybranych,
- jak radzi sobie z pracą samodzielną,
- czy zapamiętuje polecenia,
- jak funkcjonuje podczas przerw,
- czy ma konflikty z rówieśnikami,
- co pomaga mu się wyciszyć i wrócić do zadania.
Z takiej rozmowy może powstać sensowny plan działania.
Jak dobrać zajęcia do potrzeb dziecka?
ADHD często współwystępuje z innymi trudnościami, dlatego zakres pomocy trzeba dopasować do tego, z czym dziecko rzeczywiście się mierzy. U jednego potrzebne będzie wsparcie w nauce i organizacji pracy, u innego zajęcia rozwijające kompetencje społeczne albo pomoc w zakresie sprawności manualnej.
TUS, czyli trening umiejętności społecznych z treningiem kontroli złości jest przeznaczony dla dzieci, którym trudno odnaleźć się w kontaktach z rówieśnikami. W czasie zajęć ćwiczą m.in. rozpoznawanie emocji, komunikowanie swoich potrzeb, czekanie na swoją kolej, reagowanie w sytuacjach konfliktowych i przestrzeganie zasad. Dla dziecka z ADHD takie ćwiczenia są pomocne szczególnie wtedy, gdy impulsywność lub trudności z regulacją emocji utrudniają mu relacje z innymi.
Terapia ręki jest kierowana do dzieci, które mają trudności z precyzyjnymi ruchami dłoni, koordynacją wzrokowo-ruchową czy sprawnością potrzebną podczas pisania, rysowania i wykonywania prac manualnych. Zajęcia służą rozwijaniu motoryki małej, koordynacji i sprawności dłoni. Nie jest to terapia samego ADHD – ma sens wtedy, gdy u dziecka występują również trudności w tym obszarze.
Rodzic potrzebuje wiedzy
Rozpoznanie ADHD to początek drogi. Po diagnozie dobrze dowiedzieć się jak najwięcej o tym zaburzeniu, zwłaszcza że wokół ADHD wciąż funkcjonuje wiele stereotypów i błędnych przekonań.
Wiedza pomaga lepiej zrozumieć, dlaczego dziecku trudno rozpocząć zadanie, skupić się na nim, zapamiętać kilka poleceń naraz czy zatrzymać reakcję pod wpływem impulsu. Pozwala też odróżnić trudność wynikającą z ADHD od sytuacji, w której dziecko potrzebuje jasnych zasad i konsekwencji. Pomocne są konsultacje psychologiczne, spotkania i warsztaty dla rodziców, książki oraz materiały przygotowane przez osoby zajmujące się ADHD. Dobrym pomysłem jest także zapisanie pytań i sytuacji, które sprawiają w domu najwięcej trudności, a następnie omówienie ich ze specjalistą.
Przy wyborze książek dobrze sięgać po publikacje oparte na aktualnej wiedzy, a nie poradniki obiecujące prostą metodę na wszystkie trudności. Warte polecenia są:
- „ADHD. Poradnik dla rodziców. Jak lepiej rozumieć i wspierać swoje wyjątkowe dziecko” Anny Karcz-Czajkowskiej,
- „Oswoić ADHD. Poradnik dla rodziców i nauczycieli dzieci nadpobudliwych psychoruchowo” Beaty Chrzanowskiej i Justyny Święcickiej,
- „ADHD. Podjąć wyzwanie. Kompletny przewodnik dla rodziców” Russella A. Barkleya.
Jeśli dziecko samo chce dowiedzieć się więcej o tym, jak działa jego mózg, pomocne mogą być także książki i opowieści przygotowane z myślą o najmłodszych, np.
- „Chcę tu i teraz” [w:] „Neurobajki. Twój wyjątkowy mózg” Anny Jaźwińskiej-Chren,
- „Małpka Mila. Bajka o ADHD” [w:] „Kraina neuroróżnorodności” Mai Krefft i Mai Miziur,
- „Self-regulation. Nie ma niegrzecznych dzieci. Opowieści dla dzieci o tym, jak działać, gdy emocje biorą górę” Agnieszki Stążki-Gawrysiak.
Co pomaga dziecku z ADHD na co dzień?
Nie ma jednej metody, która rozwiązuje wszystkie trudności. W codziennym funkcjonowaniu pomagają przede wszystkim proste, powtarzalne zasady:
- Stały rytm dnia – podobne pory wstawania, posiłków, nauki, odpoczynku i snu ułatwiają dziecku przewidywanie kolejnych czynności i organizowanie dnia.
- Jedno polecenie naraz – zamiast kilku zadań wypowiedzianych w jednym zdaniu lepiej podzielić je na etapy. „Włóż książki do plecaka” jest łatwiejsze do wykonania niż lista kilku czynności. Taki sposób komunikacji zmniejsza liczbę rzeczy, które dziecko musi jednocześnie zapamiętać i zaplanować.
- Dobre warunki do snu – regularne godziny snu i pobudki oraz spokojny wieczorny rytuał pomagają ograniczyć zmęczenie, które dodatkowo utrudnia koncentrację i regulowanie emocji.
- Jasne zasady korzystania z ekranów – telefon, tablet czy konsola nie powodują ADHD i nie trzeba ich traktować jak zakazanego owocu. Istotne jest to, żeby korzystanie z urządzeń nie wypierało snu, ruchu, nauki i kontaktów z innymi. Szczególnie dobrze ograniczyć ekrany przed snem.
- Codzienny ruch – rower, pływanie, piłka, taniec, wspinaczka czy zabawa na dworze pomagają zadbać o ogólną kondycję i zdrowie.
- Leczenie dobrane do potrzeb dziecka – farmakoterapia nie jest potrzebna każdemu dziecku. Jeśli lekarz ją zaleci, rodzic powinien wiedzieć, jaki jest cel leczenia i co będzie monitorowane. W zależności od zastosowanego leku kontroluje się m.in. apetyt, sen, masę ciała, wzrost, ciśnienie tętnicze i tętno.
Nie wszystko naraz
Po diagnozie łatwo stworzyć długą listę rzeczy, które dziecko powinno poprawić: koncentrację, organizację, zachowanie, relacje z rówieśnikami, odrabianie lekcji. Lepiej wybrać na początek dwa lub trzy problemy, które najbardziej utrudniają mu codzienne funkcjonowanie.
- Jeden konkretny cel – zamiast „musisz być bardziej zorganizowany”, ustalcie: „Wieczorem pakujesz plecak według krótkiej listy”.
- Małe kroki – jeśli zadanie jest trudne, podzielcie je na etapy i sprawdzajcie, co pomaga dziecku przejść od jednego do kolejnego.
- Sprawdzanie efektów – po kilku tygodniach oceńcie, co działa. Jeśli ustalona strategia nie przynosi efektu, trzeba ją zmienić, a nie zwiększać wymagania.
Warto też pamiętać, że dziecko z ADHD nadal potrzebuje granic, jasnych zasad i poczucia, że dorośli wierzą w jego możliwości, ale jednocześnie nie każda trudna sytuacja wynika ze złej woli czy braku chęci. Rolą rodziców i specjalistów jest pomóc dziecku zrozumieć swoje trudności i nauczyć je sposobów radzenia sobie z nimi, tak aby z czasem coraz lepiej odnajdywało się w codziennych sytuacjach.